ANADOLU ALEVİLİĞİNDE HALKA NAMAZI

10/9/2008

ANADOLU ALEVİLİĞİNDE HALKA NAMAZI


Anadolu Aleviliği konusunda en çok tartışılan

konulardan birisi de Anadolu Alevileri'nin

namaz kılıp kılmadıklarıdır.



Bir görüşe göre Anadolu Alevileri de diğer

Müslümanlar gibi camiye gitmekte ve İslam

akidelerine uygun olarak namaz kılmaktadırlar,

diğer Müslümanlardan hiçbir farkları yoktur.



Bu konudaki diğer bir görüş, Anadolu Alevilerinin

camiye gitmemelerini, Hz.Ali'nin camide öldürülmüş

olması ya da Muaviye döneminde cami minberlerinde

Hz.Ali ve Ehl-i Beyt'e kötü sözler söylenmiş olması

ve benzeri gerekçelerle, Anadolu Alevisinin Oniki

İmam ve Ehl-i Beyt'in adını bilmeyen cami hocasının

arkasında namaz kılmayıp, Hz.Muhammet'in yaptığı

gibi, ibadetini kendi evinde gizlice yaptığı yolundadır.



Bir görüşe göre ise Anadolu Alevilerinin kıldığı

namaz, ibadet sistemleri olan cemlerde, cemal

cemale kılınan "Halka Namazı"ndan ibarettir.



Anadolu Alevilerine göre beş vakit namaz

Peygamber döneminde olmayıp, Abbasiler

döneminde ortaya çıkmıştır.

Kur'an-ı Kerim'de yer alan "Güneşin

kaymasından / aşağı sarkmasından, gecenin

kararmasına kadar namazı kıl. Sabah Kur'an'ını

da gözet, çünkü sabah okunan Kur'an tanıklarca

izlenmektedir." (İSRA-78)

"Sana özgü bir ibadet olarak, gecenin bir

kısmında, o Kur'an'la meşgul olmak üzere

uyanık ol / uykundan uyan. Böylece Rabbinin

seni övülmüş bir makama / Makam-ı Mahmud'a

ulaştırması umulur." (İSRA-79)

"Gündüzü geçim için çalışma zamanı yaptık."

(NEBE-11) gibi Ayetler kaynak gösterilerek

Peygamberin ibadetini gece yaptığı ve beş vakit

namazın Hz.Muhammet döneminde olmadığı

düşüncesi ile beş vakit namaz kılınmamaktadır.



Anadolu Alevi-Bektaşi inanç sisteminde namaz

değil niyaz esastır. Fiziki anlamda bir Pir'in dizleri,

göğsü veya yeni'ni öpmek, ya da Hz. Muhammet,

Hz.Ali, Oniki İmamlar'dan biri veya bir İnanç

Ulusu'nun adı anıldığında, sağ el başparmağının

dudağa değdirildikten sonra alın ya da göze

değdirilmesi veya elin göğüse sonra dudağa

götürülmesi suretiyle gerçekleştirilen niyaz,

manevi anlamda başta Allah, Muhammet, Ali

olmak üzere din ulularına yapılan duayı yani

Hakk'a teslim olmayı ifade eder.



İnanç özelliklerini kaybetmiş kişi ya da gruplarda

Sünni Müslümanlarca kılındığı anlamda namaz

bulunmakla beraber, Anadolu Aleviliği için asıl

namaz, ibadet biçimleri olan cemlerde kılınan ve

oturuş biçiminden dolayı "Halka Namazı" adını

alan namazdır. Halka Namazı gerek biçim, gerekse

içerik bakımından Sünni Müslümanlıktaki namazdan

temel noktalarda ayrılmaktadır.



Şimdi Anadolu Aleviliğindeki "abdest" ve "namaz"

kavramlarına biçim ve içerik yönünden bir göz atalım.

Anadolu Aleviliğinde Halka Namazı için ön şartlardan

biri "abdest" almaktır. Ceme katılacak her kişi

önceden kendi vücut temizliğini yapmak zorundadır.

Yapılan bu temizlik abdest almayla özdeştir.

Bu temizlenmede ayağını yıkarken "ayaklarımla

kötü yola gitmeyeceğim" diye niyet eden kişi, ellerini

yıkarken "elini harama uzatmayacağına", ağzını

yıkarken "dili ile kötü söz söylemeyeceğine", yüzünü

yıkarken "kimseye kötü gözle bakıp, yüz kızartıcı bir

suç işlemeyeceğine" niyet eder.

Anadolu Alevisinin ibadet biçimi olan cemlerde ise

oniki hizmet sahibinden biri olan "ibrikçi" nin döktüğü

su ile ellerinin sadece parmaklarını yıkama şeklinde

gerçekleşen sembolik anlamda abdest alınmaktadır ki,

bu abdest tutulan niyetlerin toplum huzurunda teyid

edilmesi anlamını ifade eder. Alınan bu abdestte amaç

ahlaksal arınma ve iç temizliğinin sağlanmasıdır.



Her Alevi-Bektaşi senede bir, dede ve köy halkının

katılımı ile gerçekleşen "Baş Okutma" cem töreni ile

toplumdan rızalık alıp, "yol'un" yasakladığı suçları

işlemeyeceğini toplum ve dede huzurunda teyid eder.

Talibin "yunması", "yıkanması" ve "manen temizlenip

arınması" anlamına gelen bu abdeste Anadolu

Alevi - Bektaşiliğinde "Yıl Abdesti" adı verilir.

Yıl Abdesti; Sünni inanç mensuplarında olduğu gibi

tuvalete çıkmak, eşiyle birlikte olmak gibi durumlarda

bozulmamakta, ancak abdest alınırken tutulan

niyetlerden birinde zaafa uğrayarak (zina, hırsızlık,

adam öldürme vb.) inancın yasakladığı suçlardan birini

işlemesi durumunda, inanç mensubunun "düşkün" ilan

edilerek cezalandırılması sureti ile bozulmaktadır.

Fiziki temizlik Halka Namazı için esas olmakla

birlikte cemlerde alınan abdestte fiziki bir

temizlenmeden çok, manevi anlamda bir arınma ve

iç temizliğinin gerçekleştirilmesinin amaçlandığı

görülmektedir.



İnanç özelliğini koruyan gruplarda Sünni

Müslümanlarda olduğu şekliyle namaz yoktur.

Anadolu Alevileri için asıl namaz cemlerde kılınan

ve oturuş biçiminden dolayı Halka Namazı adını alan

namazdır ki bu namzda cemde bulunan her can

karşısındakinin kıblesini oluşturur.



Amasya-Gümüşhacıköy-Sarayözü Köyü'nden Haydar

Altun (Dede) konuya şu şekilde bir yorum getiriyor:

"Sünni Müslümanların ibadetinde kıbleye dönülür.

Alevi ceminde ise karşısındaki insanın cemaline

niyaz edilir. Halka şeklinde oturulmasının nedeni de

budur. Allah'ın güzelliği insanın cemalindedir. Onun

için insana secde edilir; ancak insana tapılmaz.

Allah da meleklerine Adem'e secde edin diye

buyurmuş ancak İblis secde etmemiştir."



Amasya-Hamamözü-Yemişen Köyü'nden

Abdullah Balcı ise şunları söylüyor: "Halka

Namazı cemde cemal cemale kılınan namazdır.

Bu namazda insan insana secde eder. Çünkü Hak

Adem'dedir. Allah insanı kendine örtü yapıp onda

gizlenmiştir. Hak müminin kalbindedir."



Çorum-Osmancık-Çampınar Köyü'nden Davut

Bayral:"Aleviler için asıl namaz Halka Namazı'dır.

Hz.Peygamber ibadetini cemal cemale yapmıştır.

Çünkü Allah Adem'dedir." demektedir.



Çorum-Merkez-Eşençay Köyü'nden Veli Gürlek

konuya farklı bir yorum getirerek; "Aleviler için

asıl olan halka namazıdır. Kur'an-ı Kerim'de

Cenabı Hak buyurmuştur ki; biz geceyi ibadet

ve dinlenme, gündüzü ise çalışıp rızkını temin

vakti kıldık. Onun için gündüz göstermelik

olarak yapılan ibadet günahtır. Bundan dolayı

biz Halka Namazı kılarız. İlk secde Adem'e

indiği için de Adem'e secde ederiz." diyordu.



Amasya-Merzifon-Kayadüzü Köyü'nden Hüseyin

Ceylan: " Alevilerde namaz değil niyaz vardır.

Niyaz'da Adem'e secde edilir. Hak ademdedir.

Şeytan Hakk'ın emrine uyup Adem'e secde

etmediği için cennetten kovulmuştur. Biz Hakk'ı

Adem'de bulduğumuz için insana secde ederiz.

Allah'ın cemali insanın yüzündedir." demektedir.



Amasya-Merzifon-İlçe Merkezi'nden Ahmet

Turan Saltık (Dede):"Alevilerde gece

yarısından sonra iki rekat olarak kılınan

'leyli seyir' denilen namaz vardır.

Bu Kur'an'da da geçer. Hz. Peygamber de o'nu

kılardı. Alevilerde asıl namaz Halka Namazı'dır.

Bu da cemde halkın halka biçiminde oturup,

insanın insana secde etmesiyle olur." şekinde

konuyu yorumluyor.



Aydın-Bozdoğan-Alamut Köyü'nden Mehmet

Buruk: "Aleviler namazı evinde gece yarısından

sonra iki rekat olarak kılar. Aleviler için asıl olan

namaz değil niyazdır. Niyaz her yerde yapılır.

Tarlada çalışırken, yemek yerken, yatarken,

nerde olursa olsun Allah, Muhammet, Ya Ali

diyerek niyaz edersin."diyordu.



Amasya-Göynücek-Şarklı Köyü'nden Mehmet

Kılıç Alevilerde namaza ilişkin sorumuza farklı

bir cevap veriyordu: "Bazen kılıyorum, üç düvaz

okuyorum. Üç düvaz namaz yerine geçer."

dedikten sonra "Alevilerin namazı cemde

kılınan Halka Namazı'dır." diye de ekliyordu.



Buraya kadar ortaya koyduğumuz bilgilerden de

anlaşılacağı gibi, Anadolu Aleviliğinde Sünni

Müslümanların kıldığı namaz - inanç özelliklerini

kaybetmiş kişi ya da gruplar hariç- yoktur.



Alevilerin de Sünni Müslümanlar gibi abdest

alıp namaz kıldığı yolundaki görüşler, Alevileri

asimile etme çabasından kaynaklanan, gerçekleri

yansıtmaktan uzak, belirli politikaların ürünü

olarak ortaya konulmuş görüşlerdir.



Camiye gidip namaz kılan Alevi inancı mensupları

Türkiye genelindeki Alevi nüfusun çok küçük bir

bölümünü oluşturduğundan, bu kişi ve grupların

genel anlamda Alevi inancını temsil ettiklerini

söylemek mümkün değildir.



Anadolu'da yaptığım çalışmalarda birçok Alevi

Köyü'nde cami yapıldığını gördüm. Bu camiler

ya devlet tarafından belirli politikaların ürünü

olarak yapılmıştı, ya da köy halkı tarafından

çevreye uyum sağlama düşünceleri ile inşa

edilmişlerdi. Yapılan bu camilere köy halkının

gitme oranının çok düşük olduğu, çoğunlukla

da hiç kullanılmadığı söylenilmekte idi.

Bunun nedenleri arasında "Sünni imamın

arkasında namaz kılınmaz ya da Oniki İmam'ın
ismini bilmesi ve sayması durumunda kılınır.

Hz. Ali camide öldürülmüştür. Muaviye


döneminde cami minberlerinden Hz.Ali ve

Ehl-i Beyt'e küfredilmiştir." gibi gerekçeler

sayılarak Alevilerin camiye gitmemeleri

açıklanmaya çalışılmakta, camiye gitmemenin

gerçek nedeni göz ardı edilmekte idi.



Oysa Anadolu Alevisi'nin camiye gitmemesinin

altında yatan gerçek çok daha farklı idi.

Anadolu Alevisi'nin ibadet biçimi cemler ve

cemlerde kılınan Halka Namazı'dır.

Cemler içerisinde yer alan ve Anadolu

Aleviliğinin özünü oluşturan, kadınla birlikte

ibadet, müzik (deyiş, düvaz), semah, kurban,

bazı yörelerde içki içilmesi vb. unsurlar ile

yürütülen oniki hizmetin niteliği, cami mekanı

içerisinde gerçekleştirilmeye uygun değildir.



Alevilerin camiye gitmemesi ve namaz

kılmamasının altında yatan gerçek neden de budur.


(Piri Er'in "Geleneksel Anadolu Aleviliği"

isimli kitabından özetlenerek alıntılanmıştır.)
Aktaran: VAHAP GÜNGÖR

Yorum yaz! :: Arkadaşına Gönder
0 yorum yazilmistir
« Önceki - Sonraki »